Saudiya kapitali Afg'onistonning neft va gaz sohasiga 10 milliard dollar investitsiya kiritdi!

2026-nji ýylyň sentýabrynda Saud Arabystanynyň Delta Energy (Delta Energy) kompaniýasy Owganystan bilen birnäçe nebit we gaz gözleg hem-de özleşdirmek şertnamalaryna gol çekdi. Bu şertnamalar günbatardaky Kuşk-Tirpul basseýninde gözleg işlerini, Heratda tebigy gazdan peýdalanmak boýunça gözlegleri we teklip edilýän 700 kilometrlik serhetara tebigy gaz turbageçirijisini, ýagny “CentGas – Abadançylyk koridoryny” öz içine alýar. Turbageçirijä goýuljak maýa goýumy 10 milliard dollara çenli bahalandyrylýar, tutuş taslama toparynyň bolsa potensial maýa goýum möçberi 50–60 milliard dollara ýetip biler.

Urush bilen uzun waqit wayran bolghan, infrastruktursi chirik we xelqara tonushida guman bar bir dölät üchün, bu kélishim shübisiz Afghänistänning énérgiya sahasidiki yéqinqi yillardiki eng muhim chet el investitsiyisidur, hem uning ehemmiyiti körünärlik. Hazirqi waqitta, Afghänistända dölet ichide ishlepchiqirilghan neft pütün dölät istimalining peqet 15.7% ni qanduridu. Afghänistänning Kan we Neft Ministri Hidayatullah Badri, qazma we tereqqiy qildurush arqiliq tebii gazda öz-özini qandurushqa yetishni ümid qilidighanliqini eniq éyti. Kişi bashi GDP si peqet bir nechche yüz dollar bolghan we énérgiya importigha éghir tayinidighan bir dölät üchün, neft we gaz bayliqlirini dölet ichide tereqqiy qildurush peqet énérgiya bixeterlikini emes, belki maliye teñpungliqi we iqtisadi qurulushni mu ehemmiyetlik.

Saud maýasy onda takyk nämäni görýär?

2026-nji ýylyň 7-nji sentýabrynda Owganystanyň Magdan we Nebit ministri Hidaýatullah Badri we Delta Energy kompaniýasynyň baş direktory Şaher Al-Taki iki tarapyň adyndan şertnama gol çekdiler. Aýratyn belläp geçmeli zat, ABŞ-nyň Owganystan boýunça öňki ýörite wekili Zalmaý Halilzad gol çekme dabarasyna gatnaşdy. Duşuşykdan soň Halilzad bu şertnamanyň «Owganystanyň işewürlik etmäge taýýardygyny görkezýändigini» aýtdy.

Şertnamanyň esasy şertleri üç bölümden ybarat:

بىرىنچى، بىر تەكشۈرۈش ۋە ئىشلەپچىقىرىش ھەمبەھىرلەش توختامى. دېلتا ئېنېرگىيە كۇشك-تىرپۇل ئويمانلىقىدا تەكشۈرۈش ۋە تەرەققىي قىلدۇرۇش ھوقۇقىغا ئېرىشتى. بۇ ئويمانلىق ئافغانىستاننىڭ غەربىدىكى ھېرات ۋە بادغىس ئۆلكىلىرىدە جايلاشقان. توختام تەخمىنەن 23،317 كۋادرات كىلومېتىر كۆلەمنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ، 11 بلوكقا بۆلۈنگەن. توختام مۇددىتى 25 يىل، بۇنىڭ ئىچىدە 8 يىللىق تەكشۈرۈش مەزگىلى بار. دەسلەپكى مەبلەغ 200 مىليون دوللار بولۇپ، گېئولوگىيە ۋە گېئوفىزىكا تەتقىقاتى، سېيىسمىك تەكشۈرۈش، تەكشۈرۈش بۇرغىلاش ۋە قاتلام باھالاش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ.

İkinci, tabiiy gazdan paydalanıw üyreniwi. Delta Hırat aymagında, Hırat Senäet Parkı, Hırat şäheri we başga-da belgilengen aymaklardı öz içine alğan tabiiy gazdan paydalanıw boyınça üyreniwdi maliyälelendiredi we ötkizedi, senäet öndirisinde, elektrik öndirisinde we başga-da energiýa zerurlyklarynda tabiiy gazdan paydalanmagyň geljegini bahalandyrady.

Üçünji, CentGas turbageçiriji üyreniwi. Iň üns çekiji bölegi, «CentGas – Gülläp ösüş koridory» diýip atlandyrylan, teklip edilýän 700 km uzynlygyndaky tabiiy gaz turbageçirijisidir. Turbageçiriji Hırat welaýatynyň Guzara aymagynyň golaýyndan başlap, Kandehar welaýatynyň Spin Boldak aymagynda, Pakistan serhediniň golaýynda tamamlanýar. Delta diňe şu turbageçirijiniň özi üçin takmynan 10 milliard dollar maýa goýumynyň we 10 ýyllyk gurluşyk döwrüniň gerekdigini çaklaýar.

Delta Energy basın bildirisinde eki farklı yatırım tahminini berdi: bütün layihə klasteri üçün 25 yıl içinde təxminən 50 milyard dollar, ya da kəşfiyyat, neft yataqlarının işlənməsi, təbii qazdan istifadə, boru kəmərləri və əlaqəli qurğular birlikdə 10 yıl içinde təxminən 60 milyard dollar. Şirkət bu iki rəqəmi uzlaşdırmadı və açıq şəkildə bildirdi ki, hər ikisi şərti təxminlərdir və öhdəlik götürülmüş yatırımı təmsil etmir.

Delta Energy, boru hattı inşasının başarılı arama, yeterli rezervin doğrulanması, teknik ve ekonomik fizibilite, finansman, düzenleyici onaylar ve nihai yatırım kararına bağlı olduğunu vurguladı. Delta International Holding Group Yönetim Kurulu Başkanı Şeyh Badr Mohammed Al-Aiban, şirketin aşamalı olarak ilerleyeceğini, arama ve teknik değerlendirme ile başlayacağını ve ardından sonraki geliştirme aşamalarına girip girmeyeceğine karar vereceğini söyledi.

Afganistan da neredeyse aynı zamanda Rus şirketi TNG ile Amu Derya petrol havzası için denetim ve danışmanlık hizmetlerini ve Zemrad Sai bloğunda günlük 2.000 ton işleme kapasiteli esnek bir üretim tesisi inşasını kapsayan 13,8 milyon dolarlık bir anlaşma imzaladı. Ayrıca Özbekistan, Eylül 2025'te Afganistan'ın kuzeyindeki Tuti-Maidan gaz sahasının geliştirilmesine başlamıştı; sahanın tahmini rezervi yaklaşık 3 trilyon metreküp ve toplam yatırımın 1 milyar dolara ulaşması bekleniyor. Afganistan eşzamanlı olarak Suudi Arabistan, Rusya, Özbekistan, Çin ve diğerlerinden gelen sermayeyi enerji sektörüne çekiyor.

Saudiyya kapitalınıñ Afğanistanga yönelişiniñ aslı sebebi onıñ tabiiy baylıqlarıdır. Afğanistannıñ neft häm gaz qıdıruv tarixı sovet dävirine barıp taqaladı. 1960-1970-inci yıllarda Sovet Berlege Afğanistannıñ şimalında geologik tikşerüv häm infrastrukturağa küp çarçığan. 1970-inci yıllarnıñ aqırında iñ yuqarı noqtasına citkändä, Afğanistan Sovet Berlegenä yılda 3 milliard kub metrğa qädär tabiiy gaz çığarğan. Soñğı unyıllıq suğışlar istehsalnıñ cimerelüwine häm infrastrukturanıñ qartayıp cimerelüwine sebep buldı.

ABŞ Geologik Gözleg Gullugy (USGS) we Owganystan Magdan we Nebit Ministrliginiň bilelikdäki baha beriş toparynyň maglumatlaryna görä, Owganystanyň demirgazygynda açylmadyk çig nebitiň ortaça gorlary takmynan 1,6 milliard barrel, tebigy gaz bolsa takmynan 16 trillion kub fut. Beýleki çaklamalar Owganystanyň tutuş ýurt boýunça çig nebit gorlarynyň 1,8 milliard barrel ýetip biljekdigini görkezýär. 2026-njy ýylda USGS-nyň Amyderýa basseýni (Türkmenistan, Özbegistan we Owganystany öz içine alýar) boýunça geçiren yzygiderli çeşme bahalandyrmasy tehniki taýdan aýryp boljak ortaça gorlaryň 519 million barrel çig nebit we 82,9 trillion kub fut tebigy gazdygyny görkezýär. Amyderýa basseýniniň Owganystan tarapy üçin käbir edaralar aýryp boljak çig nebiti takmynan 962 million barrel, tebigy gazy bolsa takmynan 52 trillion kub fut diýip çaklaýarlar.

Owganystanyň tassyklanan tebigy gaz ätiýaçlyklary häzirki wagtda 150-200 milliard kub metr aralygynda çaklanylýar, mümkin bolan çeşmeler bolsa has-da köp bolup biler. Türkmenistan we Özbegistan bilen serhetleşýän demirgazyk welaýatlarynda iň baý işlenmedik tebigy gaz çeşmeleri ýerleşýär. Diňe Tuti-Maýdan gaz käniniň çaklanylýan ätiýaçlygy 3 trillion kub metre ýetýär, bu bolsa onuň çeşme mümkinçilikleriniň möhüm gerimini görkezýär.

Bunun üstüne, Afganistan'ın coğrafi orunı onıñ energiya strategiyalıq qıymetiniñ merkezinde tur. AQŞnıñ Afganistan boyınça burunğı Maxsus Wákili Zalmay Xalilzad qol qoyuw márasiminen keyin belgilegenindey, Afganistan uzın waqıttan berli Orta Aziya (resursqa bay rayon) menen Qubla Aziyanı (xalqı tığız jaylasqan hám resursqa talabı ülken rayon) tutastırıwshı "qurılıq kópiri" retinde qaralıp kelgen, házir bolsa kópir bolıw rolınan tısqarı, Afganistannıñ ózi de dünya bazarı, ásirese Qubla Aziya bazarı ushın bay resurslar deregi bolıwı kútilmekte.

Bu baha CentGas gaz geçirijisiniň strategik maksadyna göni degişlidir. Geçiriji Heratdan Spin Boldak şäherine çenli (Pakistan serhedinde) uzalyp, esasan Günbatar Owganystandan Pakistan we Günorta Aziýa bazarlaryna tebigy gaz çeşmelerini daşamak üçin eksport koridoryny gurýar. Türkmenistan-Owganystan-Pakistan-Hindistan (TAPI) tebigy gaz geçirijisiniň öňe barýandygyny göz öňünde tutsak—Owganystandaky takmynan 153 km uzynlykdaky Serhetabat-Herat bölegi 2024-nji ýylyň sentýabrynda gurluşyga başlady we doly TAPI liniýasy ýylda 33 milliard kub metr gaz geçirmek kuwwaty bilen taslanyldy—CentGas bilen TAPI marşrut taýdan belli bir sinergiýa we bäsdeşlik gatnaşyklaryna eýe. Ikisi hem Heratdan geçýär we ikisi hem Günorta Aziýa bazaryny nyşana alýar. Eger CentGas durmuşa geçirilse, ol Türkmenistanyň çeşmeleri üçin diňe tranzit ýurt bolmakdan ötri, Owganystanyň öz çeşmeleri üçin garaşsyz eksport koridoryny döreder.

Global energiya özgerüw fonunda, Saudiya Arabstanı dünya energiya täsirini bekemlemek üçin daşarky neft we gaz aktiwlerini işjeň giňeltmektedir. Afganstannyň işlenmedik neft we gaz baýlyklary, onuň ýokary ösüşli Günorta Aziýa bazarlaryna ýanaşyk ýerleşişi we häzirki wagtda halkara jemgyýetiniň Taliban režimi bilen de-fakto gatnaşyklarynyň näzik ýagdaýy bilelikde töwekgelçilik we peýda penjiresini emele getirýär. Delta-nyň başlygynyň «bu diňe neft we gaz maýa goýumyndan has köp zat» diýen sözleri hut şu geoykdysady strategik ýerleşişe yşarat edýär.

Dünýä nebit we gaz senagaty üçin Owganystan unudylan burçdan täzeden çeşme kartasyna girýär. USGS-iň bahalandyrma maglumatlary täjirçilik ätiýaçlyklary bolmasa-da, onuň çeşme potensialynyň äsgermezlik edip bolmajakdygyny görkezmäge ýeterlikdir. Merkezi Aziýa nebit we gaz ulgamynyň bir bölegi hökmünde, Amyderýa basseýniniň geologik toplanma şertleri Türkmenistanyň we Özbegistanyň ösen gaz känleriniňkiler bilen deňeşdirilip bilner. Eger Delta Energy-iň gözleg işleri üstünlik gazansa, Owganystan Merkezi Aziýa–Günorta Aziýa energiýa koridorynda täze üpjünçilik düwüni bolup biler.

Lakin ilkin 200 milyon dollarlıq kəşfiyyat yatırımından 10 milyard dollarlıq boru kəmərinə qədər arada çoxsaylı maneələr var: geoloji risklər, maliyyələşdirmə çətinlikləri, təhlükəsizlik mühiti və beynəlxalq tanınma. Hər halda, bu razılaşma Əfqanıstanın enerji sektorunda beynəlxalq kapital arasında yeni rəqabət mərhələsinin başlanğıcını qeyd edir.